Za kilka tygodni minie równo pół wieku od jednego z najwspanialszych momentów w historii polskiego sportu. 29 lipca 1976 roku w Montrealu Irena Szewińska wygrała olimpijski bieg na 400 metrów, ustanawiając przy tym fenomenalny rekord świata. To właśnie zbliżająca się okrągła rocznica jest najlepszym pretekstem, by przypomnieć karierę kobiety uznawanej za najwybitniejszą polską lekkoatletkę wszech czasów. Bo Irena Szewińska to nie tylko jeden wielki bieg, lecz cała epoka.
Jej dorobek jest tak ogromny, że trudno go objąć w jednym tekście. Medale olimpijskie, rekordy świata, tytuły mistrzyni Europy, a do tego wszechstronność, jakiej dziś próżno szukać. Warto jednak spróbować przybliżyć tę postać, zwłaszcza młodszym kibicom, dla których nazwisko Szewińskiej może być już tylko hasłem z podręcznika, a nie żywą legendą.
Pięć igrzysk, siedem medali
Kariera olimpijska Ireny Szewińskiej rozciągnęła się na imponujące piętnaście lat i pięć kolejnych igrzysk. Startowała w Tokio w 1964 roku, w Meksyku w 1968, w Monachium w 1972, w Montrealu w 1976 oraz w Moskwie w 1980. Na czterech z tych pięciu imprez zdobywała medale, kompletując łącznie ich siedem. Trzy złote, dwa srebrne i dwa brązowe krążki czynią ją najbardziej utytułowaną polską olimpijką pod względem liczby zdobytych medali.
Już sam debiut w Tokio był rewelacyjny, bo osiemnastoletnia wówczas zawodniczka zdobyła złoto w sztafecie 4×100 metrów oraz dwa srebrne medale, w biegu na 200 metrów i w skoku w dal. Cztery lata później w Meksyku sięgnęła po złoto na 200 metrów z rekordem świata oraz brąz na 100 metrów. W Monachium dorzuciła brąz na swoim koronnym dystansie 200 metrów, a zwieńczeniem był złoty bieg w Montrealu. Taka regularność na najwyższym poziomie przez ponad dekadę to rzecz absolutnie wyjątkowa.
Złoty bieg w Montrealu
Choć medali było siedem, to właśnie ten ostatni złoty, z Montrealu, najmocniej zapisał się w pamięci. 29 lipca 1976 roku Irena Szewińska wbiegła na bieżnię jako faworytka i nie zawiodła. Przez większość dystansu biegła obok rywalki z NRD, by na ostatniej prostej włączyć wyższy bieg i zostawić konkurentki daleko w tyle. Jej czas 49,28 sekundy był nowym rekordem świata i pozostał rekordem Polski przez blisko pół wieku.
To osiągnięcie miało wymiar ponadczasowy. Wynik uzyskany przez Szewińską w 1976 roku byłby konkurencyjny jeszcze dekady później, a w polskich tabelach przetrwał aż do naszych czasów. Sama zawodniczka po latach wspominała, że to właśnie ten bieg, obok pierwszych medali z Tokio, przyniósł jej najwięcej radości. Trudno się dziwić, bo było to zwieńczenie wieloletniej, mozolnej pracy i moment, w którym cały sportowy świat patrzył tylko na nią.
Wszechstronność nie do powtórzenia
Tym, co dziś najbardziej zadziwia w karierze Szewińskiej, jest jej niespotykana wszechstronność. W czasach, gdy lekkoatleci coraz wąziej się specjalizują, ona zdobywała medale i biła rekordy na 100, 200 i 400 metrów, a do tego w skoku w dal i w sztafecie. Mało która zawodniczka w historii potrafiła błyszczeć na tak różnych dystansach i w tak różnych konkurencjach.
Była też pionierką. To właśnie Irena Szewińska jako pierwsza kobieta w historii przebiegła 400 metrów poniżej granicy pięćdziesięciu sekund, otwierając nową erę w tej konkurencji. W ciągu całej kariery kilkanaście razy poprawiała rekordy świata, a do tego wielokrotnie stawała na podium mistrzostw Europy i nieustannie ustanawiała rekordy Polski. To dorobek, który dziś wydaje się wręcz nierealny i którego prawdopodobnie nikt już nie powtórzy w takiej formie.
Niedługo okrągła rocznica
Właśnie dlatego zbliżająca się pięćdziesiąta rocznica złota z Montrealu to okazja wyjątkowa. Pod koniec lipca minie dokładnie pół wieku od tamtego legendarnego biegu, a taka okrągła data aż prosi się o przypomnienie i uczczenie. To moment, by sięgnąć pamięcią do jednego z najpiękniejszych rozdziałów polskiego sportu i przekazać tę historię dalej.
Rok 2026 jest zresztą bogaty w tego typu sportowe jubileusze, o czym pisaliśmy szerzej w tekście o tym, kogo Polska wspomina i upamiętnia w 2026 roku. Rocznica wyczynu Szewińskiej wpisuje się w cały ciąg okrągłych dat, które przypadają akurat na ten rok. Każda z nich to zaproszenie, by na chwilę zatrzymać się i docenić to, co polscy sportowcy osiągali w przeszłości. Pamięć o takich postaciach jest jednym z najcenniejszych elementów sportowej tożsamości.
Dziś też mamy dobrych biegaczy
Wspominając dawne sukcesy, łatwo popaść w przekonanie, że wszystko, co najlepsze, już za nami. Tymczasem polskie bieganie ma się dziś całkiem dobrze, a w niektórych konkurencjach przeżywa wręcz renesans. Najlepszym dowodem jest Natalia Kaczmarek, która na igrzyskach w Paryżu w 2024 roku zdobyła brązowy medal w biegu na 400 metrów. Co symboliczne, była pierwszą polską lekkoatletką, która stanęła na olimpijskim podium w tej konkurencji indywidualnie od czasów samej Ireny Szewińskiej.
To piękna klamra spinająca przeszłość z teraźniejszością, bo akurat na koronnym dystansie Szewińskiej znów mamy zawodniczkę światowego formatu. Ale Kaczmarek nie jest sama. W sprintach świetnie radzi sobie Ewa Swoboda, regularnie walcząca o medale wielkich imprez, a Pia Skrzyszowska należy do czołówki na 100 metrów przez płotki i bije kolejne rekordy Polski. Do tego dochodzi nasza sztafeta 4×400 metrów, od lat jedna z najsilniejszych na świecie. Polska lekkoatletyka, zwłaszcza ta biegowa, wciąż dostarcza powodów do dumy i nadziei na kolejne sukcesy.
Od Kirszenstein do królowej bieżni
Zanim świat poznał Irenę Szewińską, była Ireną Kirszenstein, młodą, niezwykle utalentowaną dziewczyną, która lekkoatletyką zajęła się jako nastolatka. Talent objawił się szybko, a kolejne sukcesy juniorskie zwiastowały wielką karierę. Nazwisko Szewińska przyjęła po ślubie z Januszem Szewińskim, który był nie tylko jej mężem, ale i trenerem oraz najbliższym współpracownikiem. To właśnie ten duet, sportsmenki i jej szkoleniowca, stał za większością wielkich triumfów.
Ich współpraca była przykładem tego, jak wiele w sporcie zależy od zaufania i zrozumienia między zawodnikiem a trenerem. Janusz Szewiński znał możliwości żony lepiej niż ktokolwiek inny i potrafił poprowadzić ją przez kolejne sezony na najwyższym poziomie. Sama Szewińska wspominała po latach, że to mąż często studził jej zapał albo, przeciwnie, motywował do jeszcze cięższej pracy. W świecie sportu, w którym relacje bywają burzliwe, ich wieloletnia, owocna współpraca była czymś wyjątkowym.
Najlepsza sportsmenka świata
Sukcesy Ireny Szewińskiej nie umknęły uwadze świata. W 1974 roku została uznana przez międzynarodowe agencje prasowe za najlepszą sportsmenkę globu, co było ukoronowaniem jej międzynarodowej sławy. Była wtedy nie tylko gwiazdą polskiego sportu, ale jedną z najbardziej rozpoznawalnych lekkoatletek na świecie.
W kraju doceniano ją równie mocno. Aż czterokrotnie triumfowała w prestiżowym plebiscycie Przeglądu Sportowego na najlepszego sportowca Polski, co samo w sobie świadczy o jej wieloletniej dominacji. Niewielu polskich sportowców może pochwalić się taką ciągłością uznania, rozłożoną na ponad dekadę. Szewińska była przy tym ambasadorką, która polskie barwy nosiła z dumą, a swoją postawą poza bieżnią budowała pozytywny wizerunek kraju. Jej popularność wykraczała daleko poza świat sportu i czyniła z niej postać znaną szerokiej publiczności.
Wzór pracowitości
Za tymi wszystkimi sukcesami stała przede wszystkim ogromna, codzienna praca. Szewińska słynęła z sumienności, która graniczyła wręcz z przesadą, jak sama żartowała. Trenowała niezależnie od pogody, wychodząc na bieżnię nawet w deszcz, mróz i śnieg, bo wiedziała, że tylko systematyczność prowadzi na podium. To właśnie żelazna dyscyplina, a nie sam talent, była fundamentem jej wielkości.
Co istotne, potrafiła przy tym połączyć wyczynowy sport z nauką, kończąc studia i zdobywając wykształcenie. Pokazała tym, że kariera sportowa nie musi oznaczać rezygnacji z rozwoju w innych dziedzinach. Dla wielu młodych ludzi był to dowód, że da się pogodzić pasję z obowiązkami i że ciężka praca opłaca się na każdym polu. Ten przekaz, o wartości systematyczności i wytrwałości, jest aktualny niezależnie od epoki i pozostaje jednym z najważniejszych elementów jej dziedzictwa.
Legenda, która zobowiązuje
Irena Szewińska po zakończeniu kariery nie zniknęła ze świata sportu, wręcz przeciwnie. Przez lata pełniła ważne funkcje działaczki, stając między innymi na czele Polskiego Związku Lekkiej Atletyki oraz zasiadając w Międzynarodowym Komitecie Olimpijskim. Stała się ambasadorką polskiego sportu, rozpoznawalną i szanowaną na całym świecie.
Pozostała przy tym osobą skromną i ciepłą, o czym do dziś z wzruszeniem opowiadają ci, którzy mieli okazję ją poznać. Zmarła 29 czerwca 2018 roku, ale jej legenda trwa i zobowiązuje kolejne pokolenia. Dla młodych polskich biegaczek nazwisko Szewińskiej powinno być nie tylko historycznym hasłem, ale i wzorem tego, co można osiągnąć dzięki talentowi połączonemu z ogromną, systematyczną pracą. To właśnie ta praca, jak sama podkreślała, była fundamentem jej wielkości.
Rocznica, która łączy pokolenia
Pięćdziesiąta rocznica złota z Montrealu to znacznie więcej niż tylko data w kalendarzu. To okazja, by przypomnieć sobie, jak wielką postacią była Irena Szewińska, i jednocześnie docenić tych, którzy dziś kontynuują jej dzieło na bieżni. Przeszłość i teraźniejszość polskiego biegania spotykają się w tej rocznicy w wyjątkowy sposób.
Najpiękniejsze w sporcie jest właśnie to, że wielkie historie nigdy się nie kończą, lecz przechodzą z pokolenia na pokolenie. Gdy pod koniec lipca będziemy wspominać tamten legendarny bieg sprzed pół wieku, warto pamiętać, że jego echo pobrzmiewa do dziś, za każdym razem, gdy polska biegaczka staje na starcie wielkiej imprezy. Irena Szewińska wyznaczyła poprzeczkę bardzo wysoko, ale to właśnie takie wzorce sprawiają, że kolejne pokolenia wciąż mają o co walczyć. I to jest być może jej najpiękniejsze dziedzictwo. Bo prawdziwa wielkość w sporcie nie polega tylko na zdobytych medalach, lecz na tym, że jeszcze wiele lat później potrafi inspirować tych, którzy stawiają na bieżni pierwsze kroki. A pod tym względem Szewińska pozostaje niedościgniona, niezależnie od tego, ilu rekordów ostatecznie doczekamy się w przyszłości. Jej historia przypomina, że za każdym wielkim wynikiem stoi człowiek, który po prostu nie odpuszczał.